Chuyển đổi cơ cấu cây trồng nhằm nâng cao giá trị kinh tế, thích ứng biến đổi khí hậu

Trong những năm gần đây, biến đổi khí hậu đã và đang tác động mạnh mẽ đến lĩnh vực sản xuất nông nghiệp. Tình trạng nắng nóng kéo dài, hạn hán, mưa lớn bất thường, sâu bệnh phát sinh ngày càng nhiều đã ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, sản lượng, chất lượng cây trồng và đời sống của người nông dân trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi nói riêng và trên địa bàn cả nước nói chung. Trước thực tế đó, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao giá trị kinh tế, đồng thời giúp ngành nông nghiệp thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu.

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng là quá trình thay đổi các loại cây trồng truyền thống có hiệu quả kinh tế thấp sang các loại cây phù hợp hơn với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và nhu cầu thị trường. Đây không chỉ là xu hướng tất yếu mà còn là yêu cầu cấp thiết trong quá trình phát triển nông nghiệp bền vững hiện nay. Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên địa bàn tỉnh đã có nhiều chuyển biến tích cực, nhiều địa phương đã chủ động đưa các loại cây trồng phù hợp vào sản xuất trên các chân đất trước đây sản xuất các loại cây trồng truyền thống kém hiệu quả, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất, đa dạng hóa sản phẩm nông nghiệp và tăng thu nhập cho người dân.

Trên đất trồng lúa kém hiệu quả, thường xuyên thiếu nước: Trong năm 2025, toàn tỉnh đã thực hiện chuyển đổi 495,81 ha đất trồng lúa sang trồng các loại cây hàng năm. Các loại cây được lựa chọn chuyển đổi khá đa dạng, phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng và nhu cầu thị trường như cây lạc; rau các loại; ngô; đậu các loại....., trong đó có 282,78 ha đất chuyên trồng lúa thường xuyên thiếu nước và 213, 03 ha đất trồng lúa 01 vụ. Kết quả thực tế cho thấy, phần lớn diện tích chuyển đổi đều mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với sản xuất lúa. Đặc biệt, các loại rau màu cho mức thu nhập tăng từ 20 đến trên 30 triệu đồng/ha so với trồng lúa truyền thống. Trong năm 2026, các địa phương trên địa bàn tỉnh đã đăng ký chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên diện tích 738,72 ha đất trồng lúa, trong đó có 324,17 ha đất chuyên trồng lúa, 235,75 ha đất trồng lúa 01 vụ và 178,8 ha đất lúa nương sang trồng các loại cây trồng khác phù hợp với điều kiện thời tiết của từng địa phương.

Trên các chân đất sản xuất kém hiệu quả khác, việc xen canh các loại cây trồng để nâng cao hiệu quả sử dụng đất, tăng thu nhập đã và đang được các địa phương và người dân quan tâm thực hiện như: Chuyển đổi từ đất trồng sắn sang trồng chanh dây; vườn cây cà phê thời kỳ kiến thiết cơ bản trồng xen cây chanh dây; vườn cây cà phê đa thân thả ngọn xen canh với cây sầu riêng đã mang lại hiệu quả khá cao.

Mô hình chuyển đổi từ đất trồng sắn sang trồng chanh dây tại xã Ngọc Bay, tỉnh Quảng Ngãi

Mô hình cà phê đa thân thả ngọn và xen canh cây Sầu riêng tại xã Ngọk Tụ, tỉnh Quảng Ngãi

Bên cạnh hiệu quả kinh tế, chuyển đổi cơ cấu cây trồng còn góp phần quan trọng trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu. Những loại cây có khả năng chịu hạn, chịu sâu bệnh tốt hoặc ít sử dụng nước đang được khuyến khích phát triển tại nhiều địa phương. Điều này giúp giảm thiểu rủi ro do thiên tai gây ra, hạn chế tình trạng mất mùa và bảo vệ môi trường sinh thái. Đặc biệt, trong quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, việc áp dụng các phương pháp canh tác hữu cơ, nông nghiệp xanh và tuần hoàn vào sản xuất còn góp phần giảm phát thải khí nhà kính, hướng tới nền nông nghiệp phát triển bền vững.

Tuy nhiên, công tác chuyển đổi cơ cấu cây trồng vẫn còn gặp không ít khó khăn. Một số nông dân còn tâm lý e ngại thay đổi tập quán sản xuất truyền thống, thiếu vốn đầu tư, thiếu kiến thức khoa học kỹ thuật và chưa có đầu ra ổn định cho sản phẩm. Bên cạnh đó, việc xây dựng vùng sản xuất nguyên liệu tập trung ở một số nơi còn thiếu đồng bộ, dẫn đến tình trạng sản xuất tự phát, cung vượt cầu hoặc hiệu quả chưa cao,...Do vậy, bà con cần mạnh dạn thay đổi tư duy sản xuất, tích cực học hỏi kinh nghiệm, áp dụng khoa học kỹ thuật và lựa chọn các loại cây trồng phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của địa phương. Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng không chỉ giúp nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống gia đình mà còn góp phần bảo vệ môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên đất và nước, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Để việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng đạt hiệu quả bền vững, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa 4 nhà “Nhà nước – Khoa học - Doanh nghiệp - Người dân”. Thời gian đến, ngành Nông nghiệp và Môi trường tỉnh sẽ tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, hỗ trợ kỹ thuật, xây dựng các mô hình liên kết sản xuất – tiêu thụ sản phẩm đồng thời với việc tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất nông nghiệp, lựa chọn giống cây trồng phù hợp với điều kiện từng vùng miền và nhu cầu của thị trường, đảm bảo nâng cao giá trị sản xuất gắn với thích ứng biến đổi khí hậu.